Achtergronden en gedachten over verlies en rouw

Lees hieronder meer over verschillende soorten van verlies, diverse aspecten van rouw en hoe rituelen een rol spelen bij de verwerking van verlies. 

"De wereld van rouw is geen uitgezet parcours. Het is eerder een tocht als in een labyrint. Iedere reiziger moet zijn eigen weg vinden. De gevoelens van rouw zijn als landschappen, door de troosteloze woestijn, langs bevroren rivieren en het hol van de draak. Je bent een held (in de Mythe) volgens Antje Uffmann, als je rouwende bent. Je moet bovenmenselijke prestaties leveren. Na de reis keer je terug als een ander mens met een grote beloning. Als je in rouw komt, kom je terecht in een diepe val. Je verblijft in een andere wereld, de rouwende is zwaargewond nadat hij in het begin verdoofd is. We ervaren dat ziel en lichaam bij elkaar horen. Het lichaam rouwt mee en lichamelijke klachten kunnen verergeren."

Wat is rouwen eigenlijk?

Rouwen is de andere kant van liefde.

Wanneer je iemand verliest die je liefhebt, rouw je hierom. Je maakt een diepe val. Beetje bij beetje dringt tot je door wat er gebeurd is. Je kunt het gevoel hebben dat je jezelf in een andere wereld bevindt. Het wordt nooit meer zoals het was. Je bent niet meer degene als voorheen. Je hebt jezelf weer opnieuw uit te vinden, met alles wat er is of niet is.

Hoe kom je uit het dal? 

Wat voor gereedschap heb je in jouw rugzak? Hoe heb je geleerd om te gaan met verlies en welke ervaringen heb je opgedaan? Wat heb je aan te kijken? Welke route neem je op jouw pad van rouw? Wat heb je nodig om je weer verbonden te voelen?

Verlies van een dierbare

Ik wens niet 

Mijn leven te bouwen

Rondom jou

Maar ik wens

Jou op te nemen

In het gebouw van mijn leven

Manu Keirse


Om dit proces aan te gaan te gaan en degene die je verloren hebt anders te leren vasthouden in jouw verdere leven en te integreren, zoals het gedicht van Manu Keirse. Jouw naaste blijft altijd in jouw hart met alle herinneringen. Op belangrijke momenten in jouw leven speelt degene nog steeds een belangrijke rol, zoals bijvoorbeeld bij een geboorte en trouwen. 

Verlies van gezondheid

Verlies van gezondheid heeft een grote impact op je leven. Veel ‘”zekerheden” vallen weg.
Je kunt ervaren dat je lichaam je in de steek heeft gelaten en teleurgesteld zijn.

Perspectieven zullen veranderen, waarbij vragen opkomen als:  

Hoe gaat mijn leven er verder uitzien? Kan ik nog doen wat voor mij belangrijk is? Kan ik mijn baan behouden? Kan ik nog voor mezelf zorgen?  Word ik afhankelijk van anderen?
Hoe kan ik omgaan met energievermindering en eventuele beperkingen? 

Je kunt het gevoel hebben dat je jezelf opnieuw hebt uit te vinden: wie ben je nog zonder de vastigheid van de structuur van het leven dat je kende? Het vraagt om je leven een andere vorm en inhoud te geven.      

Je relatie tot je lichaam zal veranderen. Je kunt je leefwijze willen aanpassen om goed/ beter voor jezelf te zorgen, zoals een ander eetpatroon aannemen. Mogelijk wil je meer gaan bewegen om te trachten de stress in je leven te reduceren. Of kom je tot de conclusie dat je aan jezelf voorbij bent gegaan door te veel voor anderen te doen of te hard te werken. Dat vraagt om je te leren begrenzen.
Kortom hoe kan je anders en gezonder leven dan voorheen?      

Verlies van gezondheid heeft ook invloed op je toekomstperspectief. Welke verwachtingen had je in je leven?

Je directe omgeving kan het moeilijk vinden om hiermee om te gaan omdat je zult veranderen. Ze dienen hieraan te wennen en daarbij met gevoelens zoals machteloos en angst kampen omwille van een onzeker gezondheidsperspectief.  Zoals het geval is bij chronische ziekten, kanker, neurologische ziekten en dementie. Je directe omgeving verandert in die zin ook mee. Ook in positieve zin kun je ervaringen opdoen, zoals dat je meer besef van leven hebt of dat contacten kunnen intensiveren.       

Verlies van een liefdesrelatie / scheiding

Wanneer je een scheiding/relatiebreuk meemaakt kan je het gevoel hebben dat je vestigingsmuren gaan schudden. Je kan niet direct overzien wat de gevolgen zullen zijn ten opzichte van huisvesting, je werk, je (schoon-)familie en vriendenkring. Ook je relatie tot je kinderen zal veranderen wanneer je als alleenstaande (ik zeg liever op zichzelf staande) ouder verder gaat. Vanzelfsprekendheden vallen weg. Je perspectief ten aanzien van je toekomst verandert wat verwarring teweegbrengt.
De verstandhouding met je voormalige partner zal zich wijzigen. Je vraagt je af hoe je een goede ouder kunt blijven voor je kinderen en hoe jullie samen als goede ouders kunnen blijven functioneren. Hoe kunnen jullie de kinderen zo stabiel mogelijk verder opvoeden?  
Allerlei gevoelens worden aangeraakt, zoals spijt, schuld, schaamte, verdriet, angsten, vertwijfeling. De zorgdruk zal toenemen zowel in financieel opzicht als in je taak als ouder. 

Vaak na de praktische afwikkeling ontstaat er meer ruimte voor reflectie om na te gaan hoe je in de relatie hebt gefunctioneerd. Wat was de reden waarom de relatie beëindigd is? Zijn jullie uit elkaar gegroeid na verloop van tijd of was er een derde in het spel? Dit maakt een groot verschil in de verwerking van een relatiebreuk.

Wat doet het met je zelfbeeld en je zelfvertrouwen? Je gaat op onderzoek uit en stelt jezelf essentiële vragen: 

Hoe is je relatie met mezelf? Welke voorbeelden heb ik gekregen in mijn leven als het gaat over relaties en hoe zou ik die kunnen verbeteren? Hoe kan ik weer een goed zelfbeeld en zelfvertrouwen opbouwen? 

Het proces van rouw

Enerzijds is het proces dat hierboven beschreven is het leren omgaan met wat je verloren hebt en dit kost tijd en is heel hard werken voor lichaam en geest. Je gaat door je pijn heen met alles wat die persoon voor jou betekende. Anderzijds is het erg belangrijk om naast het rouwen ook afstand te nemen door afleiding en ontspanning te zoeken. Op deze manier kan je lichaam en geest zich ontladen en is het proces meer te behappen. Rouwen kan een eenzaam proces zijn, ondanks alle liefde en steun die je kunt ervaren, weet niemand hoe jij je van binnen voelt. Dit proces kan erg confronterend zijn, je komt jezelf behoorlijk tegen.

Wat heb je geleerd in jouw oorspronkelijk gezin over hoe je met verliezen omging? Zijn ze nog helpend of heb je tijdens jouw leven andere manieren geleerd om hiermee om te gaan. Heb je geleerd om aan jouw directe omgeving steun te vragen? Zijn er nog andere verliezen in jouw leven die nog geen plaatsje hebben gekregen? Het ene verlies kan het andere aanraken.

Fases van rouw 

Er zijn vier verschillende fases van rouw.

De eerste fase: het beseffen dat iemand dood is. 

Fase twee: omgaan met de warboel van gevoelens. 

Fase drie: verder leven met het gemis en met je herinneringen. 

Fase vier: Je pakt het leven weer op met die ander in je hart.


Ik noem deze fase in een bepaalde volgorde. Dit betekent niet dat je deze fases ook zo doorloopt. Iedereen rouwt op zijn eigen manier. 


Je kunt bijvoorbeeld wanneer je hoort dat je kanker hebt in de overlevingsstand hebben gestaan om dit te overleven. Pas wanneer je hoort dat je kankervrij bent is er ruimte voor het rouwproces.

Emoties en rouw

Gevoelens als ongeloof, verdoving, pijn, verdriet, machteloosheid, boosheid, schuld, schaamte en eenzaamheid. Deze laatste noem ik ook (omdat ondanks als liefde en steun die je ervaart) niemand weet wat je van binnen voelt. Je kan je daardoor anders voelen dan anderen. Rouw kan ook uitwerken op je lichaam met klachten als vermoeidheid, slapeloosheid, verlies van seksuele verlangens, verlies van eetlust, darmklachten, overmatig eten, zenuwachtig zijn, hoofdpijn, spierspanning (schouders, nek) en hartkloppingen. Lichaam en geest moeten heel hard werken.

Ons lichaam beschermt ons bij een ernstig verlies en laat beetje bij beetje door wat er aan de hand is, zodat we niet overspoeld worden. Het overlevingssysteem treedt dan in werking en beschermt ons zodat we stukje voor stukje het verdriet en heftige emoties toe kunnen laten (stresssysteem).

Gevolg van het ontkennen van rouw, zodat de gevoelens niet kunnen stromen, kan tot depressie lijden of ongepaste woede-uitbarstingen opleveren en lichamelijke klachten.

Hechting en rouw

Het begrip hechting zegt iets over de manier waarop je huidige relaties in elkaar zitten. In de basis worden dat al gevormd in de eerste maanden van je leven zo niet al in de baarmoeder tussen moeder en het ongeboren kind. Die hechting kan goed verlopen zijn of problematisch; het levert in ieder geval een blauwdruk op die in je latere relaties in het leven een belangrijke rol speelt. Een goede oorspronkelijke hechting geeft mensen een behoorlijke veerkracht en draagkracht om met tegenslagen in relaties om te gaan en zeker ook bij het verlies van een relatie. 

Mensen met problematische hechting ervaren vaker intensere problemen met rouw. Die allereerste blauwdruk laat jou niet meer los. Je doet er eigenlijk alles voor om deze steeds weer bevestigd te krijgen. 

In je leven heb je nieuwe mogelijkheden om geheeld te worden ten opzichte van hechting. Dit heeft te maken met de plooibaarheid van ons brein. Bij een verlies bijvoorbeeld krijgt een problematische hechtingsrelatie alsnog een kans tot heling. Later in je leven kun je alsnog leren voelen, liefhebben, reflecteren zoals bij een veilige gehechtheid. Tweede hechtingskans waaruit helende relaties worden geboden zijn: vrienden, broers, zussen een partner en therapie.

Voor het kind is een hechtingssysteem van belang naast de ouders. Zoals: grootouders, oppas, vaste begeleider op de kinderopvang, of oudere broer of zus die de zorgtaken op zich kunnen nemen.

Als je veilig gehecht bent heb je het beste gereedschap in je rugzak om met rouw om te gaan. Je hebt van jongs af aan geleerd dat je er niet alleen voor staat en dat je steun en troost kan vragen bij anderen. Mensen die een goede hechting hebben gehad en uit een harmonisch gezin komen, zijn over het algemeen meer weerbaar en hebben meer draagkracht. Ze kunnen over het algemeen beter omgaan met stress. Ze hebben zeker hun pijn en verdriet voor een periode en pakken daarna hun leven daarna weer op. 

Hoe herken jij je oorspronkelijk hechting bij een verlieservaring bij jezelf

Als er problemen zijn geweest met de hechting is het moeizamer om te rouwen. Je bent eerder ontredderd, je kunt je emoties onderdrukken en of ontkennen dat je last hebt van emoties. Of moeite hebben om de gevoelens te behappen, hulpeloosheid, onthand voelen of overstuur raken. In de onzekerheid en paniek kun je de neiging hebben om je vast te klampen aan anderen. Je kunt langer met intens verdriet en met veel schuldgevoelens rondlopen. Je doorloopt een normaal rouwproces alleen zijn je symptomen langduriger en intenser.

Sommige cliënten willen zoveel mogelijk herinneringen bewaren of houden zoals het was toen hij ‘wegging”. Bij andere cliënten is het rouwproces zelfs afwezig en vindt een abnormaal ontkenningsproces plaats bijv. bij een sterfgeval. Je zit dan vast in een rouwproces. Dit kan bijvoorbeeld gepaard gaan met slapeloosheid, herhaalde dromen van de dode persoon. Woede tegenover artsen, lichamelijke verwaarlozing. Ze hebben niet het vermogen om tegen hun geliefde persoon ‘vaarwel’ te zeggen. Het gevaar bij een verliestrauma is dat zij later in het leven bij een problematische hechting geen intieme relaties meer durven aan te gaan. Dit gebeurt meestal niet bewust maar wordt wel uitgevoerd. Ze onthechten zich zodat ze de intimiteit niet meer hoeven aan te gaan.

  

“Rituelen roepen emoties op en dat maakt ze bruikbaar en krachtig. Over rituelen kun je praten, je kunt ernaar luisteren en kijken, erover nadenken,
maar om er profijt van te hebben moet je ze zelf uitvoeren.”

Ronald Grimes

Rituelen bij rouw  

Rituelen kunnen troostend en ondersteunend zijn. Als iemand doodgaat werkt een verbindend ritueel, een afscheidsdienst, ondersteunend en troostend. Je hebt het gevoel dat je er niet alleen voor staat. Vroeger werd er zwart gedragen bijvoorbeeld door de weduwe, om te herkennen dat ze in rouw was. Een ritueel van vroeger en dat nu nog werkzaam is, is Allerzielen waarop alle dierbaren worden herdacht. 

Voorbeelden zijn:


Met Wereldlichtjesdag tweede zondag in december, wordt stil gestaan bij alle overleden kinderen over de wereld. Op deze dag steken mensen over de hele wereld om 19:00 kaarsen aan ter nagedachtenis aan overleden kinderen. In Nederland vindt de herdenking plaats op 95 locaties. De verbondenheid van het samen herdenken geeft kracht.


Bij een Indianenstam die mij na een strijd met een andere stam een ritueel hebben om met het verlies van hun doden te verwerken. Ze gaan aan de rivier zitten en kijken drie kanten op: eerst stroomopwaarts om hun woede en verdriet aan de rivier mee te geven, dan naar de overkant om te overdenken wat jezelf gedaan hebt en tenslotte richting toekomst. Er was een groot verschil met ervoor en daarna, een duidelijke ommekeer. Hij had zijn verdriet en woede in een ritueel weggeven aan de rivier en besloten zijn leven niet meer te laten regeren door zijn emoties.

 Verschillende rituelen die helpend kunnen zijn 

Het is voor iedereen verschillend wat voor ritueel helpend en passend kan zijn in een rouwproces. Hier zijn wat mogelijkheden die zouden kunnen helpen.

- Een brief schrijven naar de overledene waarin je gevoelens kunt uiten. Het kan helpen van je af te schrijven en je hoofd leeg te krijgen en meer duidelijkheid bieden. 

- Een gedenkplekje met foto’s, kaarsjes, bloemen en allerlei spullen waar de overledene gehecht aan was. Als je plekje af is kan je er elke keer even bij stil staan of herinneringen ophalen.

- Wanneer je een lintje doorknipt, de ene helft bij je houdt en de andere helft in de kist doet, geef je de overledene iets van jezelf mee en onderstreep je dat jullie altijd met elkaar verbonden blijven.

- Mensen kunnen op zoek zijn naar persoonlijke rituelen om de uitvaartplechtigheid extra ‘gewicht’ mee te geven. Dat kan van alles zijn: met alle kleinkinderen de kist beschilderen, alle bezoekers een bloem op de kist laten leggen, een fotocollage van het leven van de overledene laten zien.

- Je kan denken aan het maken van een tekening of schilderij, het maken van een voorwerp dat voor jou de situatie symboliseert.

- Tijdens het afscheidsritueel kan je denken aan het verbranden van je symbolen, begraven, loslaten in het water, mee laten voeren door de wind of iets anders wat voor jouw gevoel past.

- Het ritueel van de laatste verzorging. Het lichaam wordt gewassen en gekleed en het gezicht en de haren worden verzorgd voor het afscheid. Voor de nabestaanden kan het heel prettig en betekenisvol zijn om zelf de laatste verzorging te kunnen uitvoeren. 

Een persoonlijk symbool als voorbeeld:

De familie wilde graag in de dienst naar voren laten komen, dat hun dierbare die overleden is altijd oog had voor een ander en dat zij met haar koppelwerk zoveel voor haar omgeving had betekend. Uiteraard kwam dit in de verhalen ter sprake, maar om er speciaal de aandacht op te richten had de familie een mooie schaal meegenomen en gevuld met koppelhaakjes in allerlei kleuren en maten. Deze schaal stond op een tafeltje voor de kist en onder de foto van hun dierbare.

Aan het einde van de dienst werd verteld dat, nu het koppelen en mensen met elkaar verbinden niet meer door hun dierbare zelf gedaan kon worden, het tijd was geworden om het stokje door te geven. Iedereen die dat wilde kon bij het afscheid een koppelhaakje uit de schaal mee naar huis nemen met het verzoek om ook eens door de ogen van de overledene naar hun omgeving te kijken. Misschien was daar iemand die iets nodig had, of die hulp kon gebruiken en konden zij er nu voor zorgen dat hier gehoor aan werd gegeven.


- Op de geboortedag van een dierbare stilstaan bij diens leven kan een prima manier zijn om hem of haar te eren en de herinneringen aan hem of haar levend te houden. Dit hoeft natuurlijk helemaal niet op een treurige manier: desnoods eet je met elkaar een gebakje om te vieren dat hij of zij deel heeft uitgemaakt van jouw bestaan.


- Ook het opruimen van spullen van de overledene kan een ritueel zijn, dat helpt bij het proces van het loslaten. Je kunt natuurlijk een deel bewaren om zo de ander mee te nemen in je leven, maar wel in een leven waarin jijzelf verder gaat. 

Jimdo

You can do it, too! Sign up for free now at https://jimdo.nl/